Ymrymuso Lleoedd

Yn sgîl ymrwymiad cynnar Llywodraeth Cymru newydd i ddeddfu i greu cynllun Hawl Gymunedol i Brynu, mae’r drafodaeth genedlaethol eisioes wedi dechrau ar sut y dylid ei lunio.

Pam mae perchnogaeth tir, adeiladau, ynni, cartrefi, asedau a gwasanaethau lleol yn bwysig i gymunedau sydd am lunio eu dyfodol eu hunain? Pa amodau sy’n helpu perchnogaeth gymunedol i lwyddo, a beth sy’n tueddu i’w hatal?

Dyma rai o’r cwestiynau a archwiliwyd gan Leanne Wood, cyd-gyfarwyddwr gweithredol Community Energy Wales, mewn trafodaeth banel ddiweddar yng nghynhadledd Cwmpas ar 'Gymunedau sy’n Creu Cartrefi' yn Nheml Heddwch Caerdydd, ynghyd â Natalie Sargent o’r Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo
a Chris Blake o c=gwmni buddiant cymunedol Green Valleys CIC, dan arweiniad Dr Dan Roberts o Cwmpas.

Canolbwyntiodd y drafodaeth ar berchnogaeth gymunedol ac adeiladu cyfoeth cymunedol a’i rôl wrth bweru lleoedd, gan archwilio:

• Y cyfleoedd y gallai deddfwriaeth Hawl Gymunedol i Brynu arfaethedig Llywodraeth Cymru eu creu i gymunedau
• Archwiliad o’r elfennau y byddai angen i gymunedau eu cael ar waith er mwyn defnyddio Hawl Gymunedol i Brynu yn effeithiol, gan gynnwys sgiliau, cyllid, llywodraethu, cyngor a phartneriaethau
• Sicrhau bod deddfwriaeth yn cefnogi stiwardiaeth gymunedol hirdymor, yn hytrach na dim ond prynu asedau
• Y cysylltiad rhwng ynni cymunedol, adfywio, tai ac entrepreneuriaeth leol wrth adeiladu lleoedd cryfach
• Sut olwg fyddai ar lwyddiant mewn pum mlynedd pe bai Cymru’n cael Hawl Gymunedol i Brynu a chefnogaeth ehangach i berchnogaeth gymunedol yn iawn

Ysgogodd y cwestiynau drafodaeth eang ar y potensial ar gyfer dull adeiladu cyfoeth cymunedol, a dysgu o’r hyn sydd eisoes wedi’i wneud mewn cymunedau fel Blaenau Ffestiniog gyda Chwmni Bro Ffestiniog – casgliad o bymtheg o fentrau cymdeithasol rhwydweithiol sydd wedi ehangu ledled Gwynedd i ffurfio Cymunedoli; a Preston – lle mae dull adeiladu cyfoeth cymunedol drwy gaffael cyhoeddus wedi lleihau’r gyfradd ddiweithdra yno 4%.

Bu trafodaeth hefyd ar allu cymunedau i ymateb i’r heriau a’r cyfleoedd sy’n dod gyda chreu economi gylchol ac ostwng neu ddileu natur “echdynol” ein heconomi.

Mae ymrwymiad y llywodraeth newydd i ddeddfu ar gyfer “Hawl Gymunedol i Brynu” yn cynnig cyfle i ddysgu o’r modd y gwnaed hyn yn Lloegr a’r Alban, ac i’w wneud yn well yma. Gall y gofyniad i gofrestru asedau a thir cyn y gellir eu prynu godi heriau cyfreithiol ac ymarferol i gymunedau.

A oes ffordd wahanol, well y gellid datblygu deddfwriaeth yng Nghymru, gan alluogi cymunedau i gael yr hawl i brynu unrhyw ased sydd â defnydd neu fudd posibl i’r gymuned honno?

Os bydd Cymru’n cael hyn yn iawn, mae potensial gwirioneddol i gynyddu’n sylweddol nifer ac ansawdd yr asedau mewn perchnogaeth gymunedol, gan ddarparu mwy o gynaliadwyedd, gwydnwch, diogelwch ac incwm i gymunedau, lleihau dibyniaeth ar y pwrs cyhoeddus a chynyddu asiantaeth pobl, eu cyfranogiad a’u hymdeimlad o berthyn i’w cymuned.

Pam na fyddem eisiau gwneud hyn?