Ynni Cymunedol: Sut Mae Maniffestos Cymru yn Cymharu?

Wrth i Gymru agosau at etholiad Senedd 2026, mae ynni cymunedol wedi dod i'r amlwg fel prawf diffiniol o sut mae pleidiau'n meddwl am yr economi, perchnogaeth, a'r trawsnewid gwyrdd. Yng nghanol y ddadl hon mae'r rhaglen uchelgeisiol a osodwyd gan Ynni Cymunedol Cymru (YCC), sy'n mynd tu hwnt i ddefnyddio ynni adnewyddadwy, i gynnig model economaidd gwahanol - un sydd wedi'i wreiddio mewn perchnogaeth gymunedol, ffyniant a rennir, a chynaliadwyedd hirdymor.

Mae'r blog hwn yn cymharu prif ofynion YCC â chynigion Plaid Cymru, Llafur Cymru, Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, Ceidwadwyr Cymru, Reform UK, a Phlaid Werdd Cymru, gan dynnu sylw at ble mae cyfliniad a ble mae bylchau’n bodoli.

Beth Mae Ynni Cymunedol Cymru Eisiau Mewn Gwirionedd?

Nid yw maniffesto Ynni Cymunedol Cymru yn ymwneud ag ynni yn unig, mae'n ymwneud ag ailstrwythuro economi Cymru. Mae ei gynigion yn cynnwys:

• Deddf Ynni Cymunedol, creu Cronfa Cyfoeth Cymunedol, Ardoll Adnoddau Naturiol, a mecanweithiau ar gyfer perchnogaeth a rennir
• Datganoli Ystâd y Goron a phwerau ynni ehangach
• Hawl Gymunedol i Brynu a diwygio tir
• Perchnogaeth gymunedol gryfach o asedau ynni
• Caffael cyhoeddus sy'n ffafrio busnesau sy'n eiddo i'r gymuned
• Dyletswydd gyfreithiol i gefnogi'r economi sylfaenol, gylchol a chydweithredol
• Buddsoddi mewn sgiliau, gan gynnwys 5,000 o brentisiaethau

Yn fyr, mae Ynni Cymunedol Cymru yn cysylltu ynni â chyfiawnder economaidd: pwy sy'n berchen ar seilwaith, pwy sy'n elwa o adnoddau naturiol, a sut mae cyfoeth yn cylchredeg yn lleol.

Plaid Cymru: Yr Aliniad Agosaf

O'r holl bleidiau, Plaid Cymru sy'n cyd-fynd agosaf â gweledigaeth YCC.

Ble mae nhw'n cyd-fynd:

• Cefnogaeth gref i ynni a pherchnogaeth gymunedol
• Ymrwymiad i ddatganoli Ystâd y Goron
• Cynnig ar gyfer Cronfa Cyfoeth Cymru i ailfuddsoddi elw adnewyddadwy
• Cefnogaeth i hawl cymunedol i brynu
• Pwyslais ar gaffael lleol a busnesau sy'n eiddo i Gymru
• Aliniad â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol

Mae Plaid Cymru hefyd yn mynd ymhellach wrth ymgorffori ynni cymunedol mewn strategaeth economaidd ehangach—sy'n canolbwyntio ar berchnogaeth Gymreig, cadwyni cyflenwi, ac ecwiti rhanbarthol.

Ble mae bylchau'n parhau:

• Mae YCC yn galw am Ddeddf Ynni Cymunedol benodol—nid yw Plaid yn ymrwymo'n benodol i hyn
• Llai o eglurder ar fecanweithiau fel Ardoll Adnoddau Naturiol

Ar y cyfan, mae Plaid Cymru yn adlewyrchu'r un athroniaeth sylfaenol â YCC: trawsnewid ynni fel modd o adeiladu cyfoeth cymunedol.

Plaid Werdd Cymru: Cydymffurfiaeth Gref ar Berchnogaeth a Newid System

Mae Plaid Werdd Cymru yn dangos cydymffurfiaeth sylweddol â YCC, yn enwedig wrth gysylltu'r trawsnewid ynni â thrawsnewid economaidd a pherchnogaeth gymunedol. Ble mae nhw'n cyd-fynd:

• Ymrwymiad clir i system ynni sy'n eiddo i'r gymuned ac ehangu modelau ynni cydweithredol
• Cefnogaeth i ddull arddull Ardoll Adnoddau Naturiol, gan sicrhau bod cymunedau'n rhannu gwerth o ddatblygiad
• Cefnogaeth i Hawl Cymunedol i Brynu a mecanweithiau diwygio tir
• Pwyslais cryf ar adeiladu cyfoeth cymunedol, economïau lleol, a menterau cydweithredol.
• Cynnig ar gyfer Cronfa Trawsnewid Gwyrdd i fuddsoddi mewn seilwaith adnewyddadwy a budd cymunedol
• Cefnogaeth i ddatganoli Ystâd y Goron
• Canolbwyntio ar sgiliau, swyddi gwyrdd, a thrawsnewidiad cyfiawn

Ble maen nhw'n mynd ymhellach:

• Gwrthod tanwydd ffosil a phŵer niwclear yn benodol
• Integreiddio polisi ynni'n gryfach gydag adferiad natur, defnydd tir, a llywodraethu hinsawdd
• Symudiad mwy cynhwysfawr i ffwrdd o fodelau economaidd "echdynnol" tuag at egwyddorion lles ac economi gylchol

Lle mae bylchau'n parhau:

• Dim ymrwymiad penodol i Ddeddf Ynni Cymunedol annibynnol
• Llai o fanylion ar fecanweithiau sefydliadol penodol fel un Gronfa Cyfoeth Cymunedol (er bod syniadau tebyg yn bodoli mewn gwahanol ffurfiau)

Ar y cyfan, mae'r Gwyrddion yn rhannu athroniaeth graidd YCC: y dylai trawsnewid ynni ailddosbarthu pŵer a chyfoeth—nid yn unig dadgarboneiddio'r system.

Llafur Cymru: Cynnydd Graddol O Fewn y System Bresennol

Mae Llafur Cymru yn cyflwyno dull mwy graddol.

Meysydd aliniad:

• Ehangu ynni adnewyddadwy sy'n eiddo i'r gymuned
• Targedau ar gyfer cynhyrchu ynni sy'n eiddo i'r gymuned leol.
• Ymrwymiad i fudd cymunedol o brosiectau
• Cynnig ar gyfer Cronfa Cyfoeth Cymru
• Cefnogaeth i Hawl Cymunedol i Brynu

Gwahaniaethau allweddol:

• Mae'r ffocws yn parhau ar ynni dan arweiniad y wladwriaeth ac ar raddfa fawr, gan gynnwys niwclear
• Dim ymrwymiad i Ddeddf Ynni Cymunedol nac ailstrwythuro systemig
• Anogir perchnogaeth gymunedol, ond nid yw'n cael blaenoriaeth strwythurol

Mae dull Llafur yn cefnogi ynni cymunedol, ond fel un elfen o system ynni ehangach—yn hytrach na sylfaen model economaidd newydd.

Democratiaid Rhyddfrydol Cymru: O Blaid y Gymuned, Ond Llai Strwythurol.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn cydymfurffio yn rhannol â CEW, yn enwedig ar ddatganoli ac ynni gwyrdd.

Meysydd o orgyffwrdd:

• Cefnogaeth i ddatganoli Ystâd y Goron
• Pwyslais ar gadwyni cyflenwi lleol a swyddi gwyrdd
• Cefnogi ynni adnewyddadwy ac arloesedd ynni

Elfennau ar goll:

• Dim ymrwymiad clir i fodelau perchnogaeth cymunedol
• Dim Cronfa Cyfoeth Cymunedol na chyfwerth
• Ffocws cyfyngedig ar ailstrwythuro economaidd neu fodelau cydweithredol

Mae'r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi'r newid i ynni glân - ond gyda llai o bwyslais ar bwy sy'n berchen arno.

Ceidwadwyr Cymru: Ynni dan Arweiniad y Farchnad, Ffocws Cymunedol Cyfyngedig

Ymddengys bod Ceidwadwyr Cymru yn blaenoriaethu:

• Tŵf economaidd
• Diogelwch ynni
• Buddsoddiad y sector breifat

Gwahaniaethau gyda YCC:

• Dim pwyslais ar berchnogaeth cymunedol.
• Dim cefnogaeth i fecanweithiau adeiladu cyfoeth cymunedol
• Ffocws cyfyngedig ar fodelau economi cydweithredol neu sylfaenol

Mae hyn yn adlewyrchu athroniaeth hollol wahanol: ynni fel gyrrwr twf y farchnad, yn hytrach na grymuso cymunedol.

Reform UK: Aliniad Lleiaf

Diwygio'r DU sy'n dangos y lleiaf o aliniad â chynigion YCC.

Er bod cynigion ynni penodol yn llai manwl yn y deunydd a ddarparwyd, mae dull cyffredinol y blaid yn tueddu i:

• Blaenoriaethu gwneud penderfyniadau canolog
• Gwrthsefyll ymyrraeth estynedig gan y wladwriaeth neu'r gymuned
• Canolbwyntio llai ar ailstrwythuro economaidd dan arweiniad yr hinsawdd

O ganlyniad, mae fframwaith YCC, yn enwedig o amgylch perchnogaeth a rennir a chyfoeth cymunedol - yn absennol i raddau helaeth.

Y Tu Hwnt i Ynni: Gweledigaethau Economaidd gwrthwynebol

Yr hyn sy'n dod yn amlwg yw nad cymhariaeth polisi yn unig yw hon, mae'n ymwneud â modelau economaidd gwrthwynebol.

1. Model Cyfoeth Cymunedol

(YCC, Plaid Cymru, Plaid Werdd Cymru, Llafur yn rhannol)

• Perchnogaeth leol
• Manteision a rennir o adnoddau naturiol
• Economi gydweithredol a chylchol
• Cynaliadwyedd hirdymor

2. Model Tŵf Confensiynol

(Ceidwadwyr, Reform UK, Democratiaid Rhyddfrydol yn rhannol)

• Tŵf dan arweiniad buddsoddiad preifat
• Perchnogaeth ganolog neu gorfforaethol
• Budd cymunedol yn eilradd

Mae maniffesto YCC yn herio pleidiau i fynd y tu hwnt i gefnogi ynni adnewyddadwy ac yn lle hynny ailfeddwl pwy sy'n rheoli'r system ynni - a'r economi ei hun.

I gloi, mae cynnydd clir, gyda'r rhan fwyaf o bleidiau Cymru bellach yn cydnabod pwysigrwydd budd cymunedol, perchnogaeth leol ac ynni adnewyddadwy.

Plaid Cymru a Phlaid Werdd Cymru sydd agosaf at gydweddu uchelgais systemig Ynni Cymunedol Cymru, trwy gynnwys ynni o fewn gweledigaeth ehangach o gyfoeth cymunedol a thrawsnewid economaidd.

Mae Llafur Cymru yn symud i'r un cyfeiriad, ond o fewn strwythurau presennol. Ond nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, Ceidwadwyr Cymru, na Reform UK yn ailystyried perchnogaeth a phŵer economaidd.

Y cwestiwn allweddol i bleidleiswyr - a llunwyr polisi - yw nid a ddylai Cymru drawsnewid i ynni adnewyddadwy mwyach ond yn hytrach pwy fydd yn berchen arno a phwy fydd yn elwa?

Arweinwyr y Pleidiau Gwleidyddol yn ymateb i Maniffesto Ynni Cymunedol Cymru

Gwyliwch arweinwyr y pleidiau gwleidyddol yn ymateb I Maniffesto Ynni Cymunedol Cymru fan hyn.