System Ynni Gynhwysol

A ydym ni mewn perygl o ddrysu budd cymunedol ag ynni cymunedol?

Mae ein traciwr polisi diweddaraf gan Ynni Cymunedol Cymru yn cynnwys llawer sy’n galonogol. Mae llywodraethau yng Nghaerdydd ac yn San Steffan yn amlwg yn cydnabod y dylai cymunedau elwa o’r trawsnewid ynni.

Ond wrth edrych ar y dirwedd bolisi gyfan, rwy’n credu bod problem ddyfnach y mae angen inni ei hwynebu.

Mae polisi’r llywodraeth yn dal i gael ei ddenu at y pethau sy’n darparu niferoedd mawr a gweladwy yn gyflym: megawatiau wedi’u gosod, cyfalaf wedi’i fuddsoddi, a phrosiectau mawr wedi’u cymeradwyo a’u hadeiladu. Ac yn gynyddol, y rôl a ragwelir i gymunedau yw cymryd rhan yn y prosiectau hynny drwy fuddion cymunedol, perchnogaeth a rennir neu gyfleoedd buddsoddi.

Does dim byd ynddo’i hun yn anghywir â hynny. Mae YCC wedi dadlau’n gryf y dylai cymunedau gael cyfran deg o’r gwerth a grëir drwy ddatblygiadau ynni.

Ond nid yw cymryd rhan gan gymuned mewn prosiect ynni rhywun arall yr un peth ag ynni cymunedol.

Y wobr fwyaf yw system ynni lle mae cymunedau eu hunain yn meddu ar berchnogaeth ystyrlon ar asedau, yn cael dylanwad, a’r gallu i lunio sut mae ynni’n cael ei gynhyrchu, ei ddefnyddio, ei fasnachu a’i werthfawrogi’n lleol. Rydym eisioes wedi mynegi’r weledigaeth honno fel “Cymunedau Ynni”.

Mae colli golwg ar y gwahaniaeth hwn yn creu risg wirioneddol.

Mae’r trawsnewid ynni yn gyfle unwaith mewn cenhedlaeth i ddemocrateiddio rhan o’r economi, lledaenu perchnogaeth yn llawer ehangach, a chadw llawer mwy o werth economaidd yn cylchredeg o fewn cymunedau lleol.

Ond mae dadl systemau yma hefyd. Mae gan system ynni fwy datganoledig ac wedi’i harwain gan gymunedau y potensial i newid sut rydym yn defnyddio ynni: drwy baru cynhyrchu a galw lleol, galluogi hyblygrwydd, storio a defnydd craffach, lleihau’r pwysau ar rwydweithiau ac o bosibl, osgoi rhai o’r costau a gaiff eu lledaenu fel arall drwy filiau a thaliadau sefydlog.

Os ydym ond yn adeiladu fersiwn wyrddach o’r system ganolog bresennol, tra’n trin cymunedau yn bennaf fel derbynwyr buddion o brosiectau mawr, rydym mewn perygl o golli’r cyfleoedd hynny. A gallai’r canlyniadau aros gyda ni am ddegawdau: costau system diangen o uchel, prisiau ynni parhaus o uchel, a chymunedau yn dal i allforio ynni a gwerth economaidd fel ei gilydd.

Mae cyllid traddodiadol a chyfredol ar gyfer ynni cymunedol yn parhau i gael ei rwystro gan heriau adnabyddus. Mae sefydliadau ynni cymunedol yn dal i ddisgrifio rhwystrau strwythurol o ran cael mynediad at y farchnad, caffael, cyfalaf datblygu a mynediad at y system ynni ehangach. Ni all yr ateb fod yn ddim mwy na rhaglen gyllido gystadleuol arall wedi’i hychwanegu ar ben y rhwystrau hynny. Mae angen ar frys am farchnad sydd wedi’i strwythuro i gefnogi cymunedau ynni. Yna gall cyllid fod yn fater o fuddsoddiadau cychwynnol sy’n arwain at lwyddiant annibynnol, yn hytrach na dibyniaeth strwythurol hirdymor.

Mae amser yn prinhau i lywodraethau yng Nghaerdydd ac yn San Steffan gydnabod yr gall ond ynni cymunedol gwirioneddol, o’r gwaelod i fyny, ei gyflawni, a dylunio’r trawsnewid ynni yn unol â hynny.

Oherwydd mae gennym un cyfle eithriadol i gael hyn yn iawn.

Nid y cwestiwn yn unig yw sut y gall cymunedau elwa o’r system ynni rydym yn ei hadeiladu. Y cwestiwn yw a ydym yn barod i adeiladu system ynni lle mae cymunedau’n berchen yn wirioneddol ar asedau, yn arfer dylanwad, ac yn rhannu yn y cyfoeth y maent yn helpu i’w greu.